Yerning hayot qobig’i — biosfera 

Yerning hayot qobig’i — biosfera  Yer qobiqlarning o‘zaro ta’siri.   Sayyoramiz, ya’ni Yer taxminan 5 mlrd yildan beri mavjud. Yerning butun tarixi davomida litosfera, gidrosfera va atmosfera o‘zaro ta’sir etib turgan. Atmosferaning quyi–troposfera qatlami, butun gidrosfera va litosferaning yuqori 4-5 km li qatlamining o‘zaro ta’siri, ayniqsa, kuchli bo‘lgan. Hayot ham xuddi shu joyda vujudga kelgan. Undagi eng dastlabki hayot beligilari … Читать далее

Ob-havo va iqlim 

Ob-havo va iqlim  Ob-havo.  Ob-havoning asosiy elementlari – harorat, namlik va havo bosimidir. Troposferada ob-havo elementlariga bog‘liq ravishda shamol va bulutlar hosil bo‘ladi, yog‘inlar yog‘adi.  Ob-havo deb troposfera ning biror joydagi ayni paytdagi yoki ma’lum bir vaqtdagi (sutka, hafta, oy, fasldagi) holatiga aytiladi.  Ob-havoning barcha elementlari va hodisalari o‘zaro bog‘langan. Biror elementning o‘zgarishi boshqa elementlarning va butun … Читать далее

Havo namligi va yog‘inlar 

Havo namligi va yog‘inlar     Havodagi suv bug‘i. Troposferada doimo suv bug‘i bo‘ladi. Suv bug‘i havoga okean va dengizlardan, quruqlikdagi suvlardan, tuproq va o‘simliklar tarkibidagi suvning bug‘lanishidan ko‘tariladi. Suv bug‘i ko‘zga ko‘rinmaydi. Havodan yengil bo‘ladi.   Havo o‘zida turli miqdorda suv bug‘larini tutib turishi mumkin. Havoning qancha suv bug‘ini tutib turishi havo haroratiga bog‘liq. Agar havo … Читать далее

Shamollar 

Shamollar  Shamollar.   Nega shamol bo‘ladi? Havoning tinch turgan vaqti juda kam bo‘ladi. Yozda kunduz kuni ko‘l, daryo bo‘yida, daraxtzor yoki dala chekkasida o‘tirsangiz, shamol esayotganini albatta, sezasiz. Havoning gorizontal harakatiga shamol deyiladi.   Shamol vujudga kelishining asosiy sababi Yer yuzasining turli joylardagi havo bosimida farq bo‘lishidir. Havo bosimidagi farqqa nima sabab bo‘ladi?   Quyosh nuri quruqlik … Читать далее

Havo harorati va bosimi 

Havo harorati va bosimi                   Havo harorati   Havoning harorati termometr yordamida o‘lchanadi. Termometr yer yuzidan 2 m balandga, Quyosh nuri tushmaydigan soya joyga o‘rnatiladi. Meteorologik stansiyalarda termometr maxsus meteorologik quti ichiga qo‘yiladi. Quti ichiga havo erkin kirib-chiqib turadigan qilib ishlanadi. Qutining eshigi shimol tomonda bo‘ladi. Shunda quti eshigi … Читать далее

Atmosferaning tuzilishi 

Atmosferaning tuzilishi    Atmosferaning ahamiyati. Atmosfera – Yerni o‘rab turgan havo qobig‘i. Yunoncha atmos – bug‘, sphairo – shar ma’nosini bildiradi. Atmosfera Yer bilan birga aylanadi. Yer yuzini samodan keladigan meteor jismlardan, Quyoshning tirik jonlar uchun zararli bo‘lgan ultrabinafsha nurlaridan saqlaydi. Atmosfera bo‘lmaganida Yer yuzi kunduzi +120°C gacha qizib, tunda esa — 180° -200°C gacha sovib … Читать далее

Ko‘llar va muzliklar. Yer osti suvlari 

Ko‘llar va muzliklar. Yer osti suvlari  Ko‘llar.  Quruqlik yuzasida yer ustidagi va yer osti suvlari oqib tushadigan chuqurliklar ko‘p. Ana shunday tabiiy chuqurliklarda to‘planib qolgan suvga ko‘l deyiladi. Ko‘llar dengizlardan farq qilib, okeanlar bilan tutashmagan bo‘ladi. Ko‘llarda suv daryolardagidek o‘zanda oqmaydi.   Yer yuzida ko‘llar juda ko‘p. Eng katta ko‘l – Kaspiy ko‘li. Butun maydoni 376 … Читать далее

Daryolar 

Daryolar    O‘zan deb ataluvchi chuqurlikda oqayotgan suv oqimi daryo deb ataladi. O‘zan – daryo vodiy sining suv oqadigan chuqur qismi.   Odatda daryolar doim oqib turadi. Lekin iqlimi quruq o‘lkalarda issiq, yog‘in kam vaqtlarda goho qurib qoladigan daryolar ham bor. Ularga vaqtincha qurib qoladigan daryolar deyiladi.   Har bir daryoning boshi va quyar joyi bo‘ladi. Daryo boshlanadigan joy uning … Читать далее

Quruqlikdagi suvlar 

Quruqlikdagi suvlar  Yer osti suvlari.   Yer po‘sti yuza qismidagi tog‘ jinslarining g‘ovak, bo‘shliq va yoriqlaridagi suvlar yer osti suvlari deyiladi. Yer osti suvlari hosil bo‘lishi uchun quruqlikka yetarli miqdorda yog‘in (qor, yomg‘ir) yog‘ib turishi va yuzadagi tog‘ jinslari suvni chuqurga o‘tkazib yuboradigan darajada g‘ovak bo‘lishi zarur. Suvning yerga tez yoki sekin shimilishi tog‘ jinslarining g‘ovaklik … Читать далее

Gidrosferaning tarkibi. Dunyo okeani 

Gidrosferaning tarkibi. Dunyo okeani   Gidrosfera nima? Yerning suv qobig‘i gidrosfera deb ataladi (Yunoncha hidro-suv, sphaira – shar degani). Gidrosferada suv uch xil – suyuq, qattiq va bug‘ holatida uchraydi. Gidrosfera bir qancha qismlardan iborat. Gidrosferadagi suvning asosiy qismi okeanlarda yig‘ilgan (96,4%).  Biroq bu suv juda sho‘r bo‘lganligi uchun undan ichishga ham, ekinlarni sug‘orishga ham foydalanib bo‘lmaydi. Quruqlikdagi … Читать далее